Võ thuật Việt Nam: bài toán không có mẫu số chung

Trong một buổi tối ở một võ đường nhỏ, tôi ngồi ở hàng ghế cuối, nghe hai người đàn ông bên cạnh tranh cãi về một trận đấu vừa kết thúc. Một người khẳng định võ sĩ áo đỏ thắng xứng đáng. Người kia lắc đầu: "Anh ta ăn đòn nhiều hơn, thắng sao được." Cả hai đều không hoàn toàn sai. Họ chỉ đang xem hai bộ luật khác nhau, phát trên cùng một màn hình. Khoảnh khắc đó khiến tôi nhận ra vấn đề lớn nhất của võ thuật Việt Nam không nằm trên sàn đấu, mà nằm ở chỗ khán giả chưa từng thống nhất với nhau rằng họ đang xem môn gì.

Ở Việt Nam, chữ "võ thuật" bị dùng như một chiếc ô quá rộng. Dưới chiếc ô đó có võ cổ truyền, có MMA, có boxing, có kickboxing, có Muay Thái, có sanda, có wushu taolu, có judo, karate, taekwondo và cả pencak silat. Mỗi môn một bộ luật, một cách tính điểm, một triết lý thắng thua. Sanda cho phép đẩy ngã và tính điểm theo đòn rõ ràng; boxing chỉ tính đòn tay; Muay Thái cộng điểm cả chỏ, gối, cước; MMA lại cộng điểm theo kiểm soát và mức độ hiểm nguy. Đặt cạnh nhau, chúng giống như những thứ tiếng khác nhau cùng kể một câu chuyện.

Sự nhập nhằng ấy không phải chuyện nhỏ. Nó quyết định cách người ta huấn luyện, cách tuyển chọn vận động viên, và cách khán giả nhớ về một trận đấu. Tôi đã theo dõi nhiều buổi tập và ghi chú lại một điều: phần lớn võ đường Việt Nam dạy theo cảm hứng của người thầy, chứ không theo một hệ thống dữ liệu nào. Một học trò có thể giỏi phản xạ nhưng không biết mình thắng nhờ đòn gì, thua vì lỗi gì. Khi không có dữ liệu, mọi tranh luận đều dừng ở mức cảm tính.

Đây là lúc câu chuyện chạm vào điều tôi luôn tin: giữa hai hiệp đấu, có một khoảng lặng chứa toàn bộ sự thật, và phần lớn chúng ta không chịu lắng nghe nó. Tôi từng tin phép toán trước khi tin sàn đấu, và đó là sai lầm đắt giá nhất trong sự nghiệp. Nhưng nghịch lý của võ thuật Việt Nam lại nằm ở phía ngược lại: chúng ta thiếu cả phép toán lẫn sự quan sát có hệ thống. Người ta nhớ một cú knock-out và quên mất hai mươi giây chuẩn bị trước đó — nhịp thở, bước chân, khoảng cách. Hồ sơ cũ bụi phủ, nhưng cú đấm năm ấy vẫn còn vệt cong trên dữ liệu; chỉ có điều ở đây, không ai buồn mở hồ sơ ra xem.

Nếu nhìn sang các nền võ thuật mạnh trong khu vực, khoảng cách hiện rõ. Các quốc gia có nền thể thao võ thuật phát triển đều xây dựng hệ thống thi đấu trẻ, hệ thống trọng tài và hệ thống thống kê từ rất sớm. Họ biết một võ sĩ ở tuổi nào thì đạt đỉnh, cắt cân ra sao, hồi phục trong bao lâu. Ở ta, những con số ấy thường nằm rải rác trong sổ tay huấn luyện viên và không bao giờ được tổng hợp lại. Kết quả là mỗi thế hệ võ sĩ Việt Nam phải học lại từ đầu những bài học mà thế hệ trước đã trả giá để hiểu.

Phần lớn khán giả, và cả một phần truyền thông, đang hiểu sai bản chất của sự so sánh. Họ tin rằng võ sĩ mạnh nhất là người thắng nhiều nhất, bất kể đánh ở đâu. Nhưng một nhà vô địch boxing không thể mang luật của mình vào lồng MMA, và một võ sĩ sanda không thể đứng ngang hàng với một võ sĩ taolu trong bảng điểm của wushu. Cùng một kết quả, người trong cuộc và người ngoài cuộc đang xem hai trận đấu khác nhau. Sự nhầm lẫn ấy không chỉ gây tranh cãi trên mạng; nó còn bóp méo cách các liên đoàn phân bổ nguồn lực, khi mọi môn đều bị đối xử như nhau trong khi thực tế mỗi môn cần một chiến lược riêng.

Có một điểm phản trực giác mà tôi muốn nói thẳng: vấn đề của võ thuật Việt Nam không phải là thiếu tài năng, mà là thiếu khả năng gọi tên chính xác cái mình đang làm. Một nền võ thuật không thể tiến bộ nếu người ta không phân biệt được đâu là võ cổ truyền mang tính bản sắc, đâu là thể thao đối kháng chuyên nghiệp, đâu là biểu diễn. Ba thứ đó cần ba cách đầu tư khác nhau. Gộp chúng lại, ta vừa làm mờ bản sắc, vừa làm yếu tính cạnh tranh. Đây không phải câu chuyện của riêng môn nào, mà là câu chuyện của cả một hệ thống chưa chịu tách lớp.

Vậy tín hiệu nội bộ tiếp theo nằm ở đâu? Theo tôi, nó sẽ xuất hiện ở nơi đầu tiên chịu bỏ công ghi chép: một liên đoàn bắt đầu thống kê đòn đánh, một võ đường chịu lưu hồ sơ học trò theo năm, một giải đấu công bố tiêu chí chấm điểm rõ ràng cho khán giả. Tin vịt không chết vì hết người tin, mà chết vì hết người kiểm chứng. Với võ thuật Việt Nam, người kiểm chứng đầu tiên có thể chỉ là một huấn luyện viên chịu mở cuốn sổ của mình ra. Từ đó, mọi thứ khác bắt đầu.