Asiad 20 ngày 20/9: Bùi Ngọc Nhi giành HCĐ kata qua nhánh đấu lại, Việt Nam khép ngày ra quân với 2 HCĐ

Trên bảng điện tử của nhà thi đấu tại Aichi-Nagoya, tên Bùi Ngọc Nhi nằm ở nhánh thua. Chị vừa để thua một võ sĩ Nhật Bản ở vòng loại nội dung kata cá nhân nữ. Với phần lớn khán giả theo dõi trực tiếp, một thất bại như vậy là dấu chấm hết cho buổi thi đấu. Với một võ sĩ kata, đó chỉ là điểm rẽ. Ngọc Nhi xuống nhánh đấu lại, thắng một võ sĩ Hàn Quốc, rồi thắng một võ sĩ Singapore, và rời sàn với tấm HCĐ kata cá nhân nữ. Đó là tấm huy chương đầu tiên của đoàn Việt Nam trong ngày thi đấu 20/9 tại Asiad 20, và cũng là kết quả võ thuật duy nhất trong ngày được ghi lại đủ chi tiết để kể thành câu chuyện.

Phía sau tấm HCĐ ấy là một cấu trúc thi đấu mà rất ít người xem hiểu đúng. Kata không phải một trận đánh. Không có đối thủ đứng đối diện để ra đòn, không có điểm va chạm, không có knockout. Võ sĩ bước lên sàn một mình, thực hiện bài quyền đã chọn, và ban giám khảo cho điểm dựa trên giá trị kỹ thuật, độ khó của bài cùng chất lượng thực hiện. Người thắng là người trình diễn tốt hơn, không phải người đánh trúng nhiều hơn. Vì thế, thua ở vòng loại chưa bao giờ là hết vé ở một nội dung biểu diễn.

Bối cảnh một ngày ra quân

Asiad 20 diễn ra tại Aichi-Nagoya, Nhật Bản. Ngày thi đấu đầu tiên mang về 31 bộ huy chương trải khắp nhiều môn. Đoàn Việt Nam bước vào ngày ra quân với lực lượng trải đều ở bơi, bắn súng, karate, đua xe đạp, wushu, bóng chuyền, bóng ném và một số môn mới. Trên bảng tổng sắp, Thái Lan vươn lên dẫn đầu nhóm Đông Nam Á với ba HCV, phần lớn đến từ teqball. Việt Nam khép ngày đầu với hai HCĐ.

Cần tách bạch hai tấm HCĐ ấy. Tấm của Bùi Ngọc Nhi thuộc nhóm võ thuật. Tấm còn lại đến từ teqball, một môn bóng chơi trên bàn cong, không thuộc nhóm đối kháng. Việc bảng tổng sắp xếp cả hai cạnh nhau là chuyện bình thường của một kỳ đại hội đa môn, nhưng nó vô tình làm mờ giá trị riêng của từng kết quả.

Ở nhóm võ thuật, ngày 20/9 còn ghi nhận Chu Văn Đức dự nội dung kumite nam hạng 60kg, Nguyễn Văn Sỹ vào chung kết changquan nam của wushu taolu, và hai nội dung sanda bước vào vòng loại. Danh sách đoàn Việt Nam trong ngày cũng có tên ở nội dung MMA. Bốn sàn đấu khác nhau, bốn bộ luật khác nhau, nhưng chỉ một kết quả được ghi lại trọn vẹn.

Đọc con đường huy chương

Điều đáng nói nhất về con đường của Bùi Ngọc Nhi nằm ở cấu trúc nhánh đấu. Karate thi đấu theo hệ thống loại trực tiếp có nhánh đấu lại, và ở nội dung kata, ban tổ chức trao hai HCĐ. Nghĩa là một võ sĩ thua ở vòng loại vẫn còn một cửa quay lại sàn, miễn là người thắng mình đi đủ sâu trong nhánh chính. Ngọc Nhi đã đi đúng cửa đó. Thất bại trước võ sĩ Nhật Bản không kết thúc ngày thi đấu của chị; nó chỉ chuyển chị sang một nhánh khác.

Nhìn vào chất lượng đối thủ, bức tranh khá rõ. Nhật Bản là cường quốc số một của kata thế giới, nơi môn võ này được sinh ra và vẫn được đào tạo theo hệ thống chặt nhất. Hàn Quốc và Singapore là hai nền kata mạnh ở châu Á nhưng đứng sau Nhật Bản một bậc. Việc Ngọc Nhi thua người Nhật rồi thắng người Hàn và người Singapore đặt chị ở đúng vùng thực lực của mình: dưới nhóm dẫn đầu châu lục, nhưng ở sát nhóm thứ hai, và đủ khả năng chuyển hóa cơ hội thành huy chương.

Giá trị của tấm HCĐ này nằm ở vị trí chị Ngọc Nhi đứng trên bậc thang kata châu Á, không nằm ở màu huy chương. Kata là nội dung chấm điểm biểu diễn, nên câu hỏi đúng không phải "chị thắng ai" mà là "bài quyền của chị được đánh giá ở mức nào so với chuẩn châu lục". Ban giám khảo chấm theo hai nhóm điểm: giá trị kỹ thuật của bài quyền và chất lượng thực hiện động tác. Không có bảng điểm chi tiết nào được công bố cho phần thi của Ngọc Nhi, nên mọi kết luận về kỹ thuật chỉ có thể dừng ở mức suy luận từ kết quả. Điều suy luận được là: phần thực hiện của chị đủ ổn định để ban giám khảo xếp trên ở những lần chấm quyết định, và đủ tốt để vượt hai đối thủ thuộc nhóm thứ hai của châu lục.

Ở nội dung kumite nam 60kg, Chu Văn Đức được ghi nhận góp mặt nhưng không có kết quả cụ thể nào được công bố. Đây là khoảng trống lớn. Kumite là đối kháng thật, nơi điểm số đến từ những đòn đánh sạch và khả năng kiểm soát khoảng cách. Mỗi trận kumite mang theo một lượng thông tin kỹ thuật lớn: cách võ sĩ quản lý cự ly, cách phản đòn sau khi bị dẫn điểm, cách giữ bình tĩnh trong ba phút thi đấu. Không có kết quả, không có băng hình, mọi nhận định về Chu Văn Đức đều chỉ là suy đoán.

Tương tự ở wushu. Nguyễn Văn Sỹ vào chung kết changquan nam, nghĩa là phần trình diễn của anh đã vượt qua vòng loại và nằm trong nhóm tám người mạnh nhất châu lục. Đây là một cột mốc có ý nghĩa với wushu Việt Nam, bởi changquan là nội dung taolu nền tảng, đòi hỏi độ khó động tác, độ ổn định của thăng bằng và sự dứt khoát trong từng đường quyền. Nhưng vị trí chung cuộc của anh không được ghi lại. Nếu anh về sát nhóm huy chương, đó là câu chuyện khác hẳn với việc chỉ góp mặt ở chung kết.

Hai nội dung sanda bước vào vòng loại cũng nằm trong vùng mờ tương tự. Sanda thi đấu theo luật của Liên đoàn Wushu Quốc tế, cho phép đá, đấm và vật ngã, tính điểm theo đòn rõ ràng và số lần đối thủ ngã. Đây là bộ luật khác hẳn kickboxing chuyên nghiệp, từ cách tính điểm đến việc cho phép dùng đòn vật. Không có tên võ sĩ, không có kết quả, người đọc chỉ biết rằng sàn đấu đã bắt đầu quay.

Điểm mù từ bên ngoài

Cách một ngày thi đấu được kể trên bảng tổng sắp tạo ra một hiểu lầm rất phổ biến. Khi hai tấm HCĐ của đoàn Việt Nam được đặt cạnh nhau, người đọc dễ hình dung ra hai võ sĩ bước lên sàn, chiến đấu và mang huy chương về. Thực tế không như vậy. Một tấm đến từ teqball, môn bóng không đối kháng. Tấm còn lại đến từ một nội dung biểu diễn, nơi không ai đánh ai.

Sự nhập nhằng ấy có hệ quả cụ thể. Nó khiến công chúng đánh giá thấp độ khó của kata, đồng thời đánh giá sai vị trí của Việt Nam trong bản đồ võ thuật đối kháng châu lục. Bởi lẽ, nếu ngày 20/9 thật sự là một ngày bùng nổ của võ thuật Việt Nam, chúng ta phải thấy kết quả ở kumite và sanda. Chúng ta không thấy. Cái chúng ta thấy là một nội dung biểu diễn được hoàn thành đúng chuẩn, một chung kết changquan chưa biết kết cục, và vài trận vòng loại chưa có hồi kết.

Đây cũng là câu chuyện tôi gặp nhiều lần trong những năm theo dõi các giải võ thuật. Có những võ sĩ lên sàn ở vòng loại lúc tám giờ sáng, thua một trận, rồi lặng lẽ rời nhà thi đấu trước khi khán đài kịp đầy. Không ai ghi lại tên họ, không ai đếm số đòn họ đã ăn. Có những tiếng vỗ tay không ai nghe, nhưng trận đấu vẫn cần được kể. Và có những trận đấu không nằm trong bảng tỉ số, mà nằm trong cách ta chờ đợi.

Việc một kỳ đại hội đưa những môn mới như MMA vào chương trình thi đấu cũng là tín hiệu cần kiểm chứng độc lập. Danh sách môn thi và tư cách tranh huy chương quyết định việc một nền thể thao quốc gia đầu tư vào đâu trong bốn năm tới. Đọc nhầm danh sách ấy sẽ dẫn tới phân bổ sai nguồn lực, và cái giá phải trả không nằm trên bảng tổng sắp mà nằm ở những lứa vận động viên kế tiếp.

Tín hiệu cần theo dõi

Nguyễn Văn Sỹ sẽ chốt lại vị trí của mình ở chung kết changquan nam. Nếu anh về trong nhóm bốn người đầu, wushu taolu Việt Nam có thêm một mốc tham chiếu về chuẩn đào tạo. Kết quả vòng loại sanda sẽ cho biết liệu nhóm đối kháng thực sự có cửa tiến sâu hay chỉ dừng ở vòng đầu. Với Bùi Ngọc Nhi, phép thử lớn hơn tấm HCĐ ở Aichi-Nagoya sẽ là việc chị có rút ngắn được khoảng cách với nhóm kata Nhật Bản hay không.

Chấn thương lấy đi đôi chân, nhưng không thể lấy đi nhịp tim của trận đấu. Một tấm HCĐ kata trong ngày ra quân không trả lời được võ thuật Việt Nam đang ở đâu. Nó chỉ đặt vấn đề đúng chỗ: ở sàn đấu lại, nơi một thất bại chưa phải là dấu chấm hết.