Tor des Géants: Lê Thị Hằng và Lưu Đức Toản hoàn thành 330 km trong 138 giờ

Nửa đêm ở Courmayeur, thung lũng Aosta vắng đến mức tiếng gậy leo núi gõ xuống phiến đá nghe rõ như tiếng gõ cửa. Khi bảng điện tử ở cổng đích nhảy sang 137 giờ 50 phút, Lưu Đức Toản bước qua vạch. Một lúc sau, Lê Thị Hằng khép lại hành trình của mình ở 138 giờ 40 phút. Sau 330 km đường núi, khoảng cách giữa hai người Việt Nam chỉ là 50 phút.

Ở đầu kia bảng xếp hạng, Jia Ju Zhao về nhất với 65 giờ 55 phút 22 giây. Katharina Hartmuth, người Đức, về nhất ở 67 giờ 10 phút 09 giây. Giữa hai đầu ấy là một khoảng trống gần 70 giờ, và phần lớn câu chuyện của Tor des Géants nằm trong khoảng trống đó.

Ba chỉ số khóa lại chân dung của giải: 330 km cự ly, hơn 24.000 mét tích lũy dốc, và 150 giờ giới hạn thời gian. Có một chỉ số thứ tư mà rất ít bản tin nhắc tới: khoảng 60% người xuất phát chạm được đích. Nói cách khác, cứ năm người đứng ở vạch xuất phát thì hai người sẽ không bao giờ tới Courmayeur.

Tor des Géants trong tiếng Pháp nghĩa là "Tháp của những người khổng lồ". Giải diễn ra tại thung lũng Aosta, Italia, trong cửa sổ từ ngày 13 đến 19 tháng 9. Đây là một trong những đường chạy bộ khắc nghiệt nhất hành tinh, và nó khắc nghiệt theo một cách hoàn toàn khác với những gì người xem quen thuộc trên sân vận động.

Thể thức của giải phá vỡ gần hết những định nghĩa thông thường về một cuộc đua. Không có chặng cố định. Không có giờ nghỉ bắt buộc. Vận động viên tự quyết định khi nào chạy, khi nào ngủ, và ngủ bao lâu. Có bảy trạm hỗ trợ lớn, cách nhau chừng 50 km, nơi họ được tiếp nước, thức ăn và hỗ trợ y tế. Ngoài bảy điểm đó, mọi thứ còn lại đều do chính họ gánh.

Cự ly 330 km với hơn 24.000 mét dốc tích lũy cho ra độ dốc trung bình trên toàn tuyến vào khoảng 7,3%. Đường mòn không bao giờ phẳng. Hơn 20 đèo vượt cao độ 2.000 mét cắt hành trình thành những đoạn lên xuống liên tục, ban ngày nắng nóng, ban đêm nhiệt độ tụt xuống mức buộc người ta phải dừng lại mặc thêm áo. Cái lạnh trên núi cao không giết người bằng cú sốc, nó giết bằng sự mệt mỏi tích lũy.

Nguy hiểm của đường chạy không nằm ở bảng thống kê. Nó nằm ở những đoạn vách đá không có dây an toàn. Lưu Đức Toản kể lại rằng có những đoạn đường hẹp men theo vách, không được cố định bằng dây bảo hiểm. Năm 2026, một vận động viên thiệt mạng tại giải sau một cú trượt ngã trên đường đèo. Sự kiện ấy chưa bao giờ biến mất khỏi ký ức của cộng đồng ultra trail, và nó định hình cách người ta đọc bảng kết quả.

Năm nay, cộng đồng chạy bộ Việt Nam có ba người góp mặt. Hai người về đích. Một người bỏ cuộc, hiện đang sinh sống tại Pháp. Việc một người chuẩn bị nghiêm túc vẫn phải dừng giữa đường là lời nhắc rằng ở cự ly này, ý chí không đủ để bù cho những biến số không lường trước.

Khi đọc bảng kết quả theo cách của một người làm thống kê, vài phép chia đơn giản cho ra chân dung rõ hơn nhiều so với những dòng mô tả cảm xúc. Lưu Đức Toản hoàn thành 137 giờ 50 phút, tương đương tốc độ trung bình 2,39 km một giờ, hay khoảng 25 phút cho mỗi kilômét. Lê Thị Hằng chạy 138 giờ 40 phút, tức 2,38 km một giờ, chênh lệch không đáng kể. Jia Ju Zhao, nhà vô địch, chạy ở tốc độ 5 km một giờ, tức 12 phút mỗi kilômét.

Tốc độ ấy không nhanh hơn tốc độ đi bộ nhanh của một người khỏe mạnh. Nhưng nó chỉ có nghĩa khi đặt cạnh độ dốc. Nhà vô địch leo được khoảng 364 mét dốc mỗi giờ. Hai vận động viên Việt Nam leo khoảng 173 mét dốc mỗi giờ, và duy trì con số đó suốt gần sáu ngày. Nói cách khác, tốc độ của họ tương đương việc leo liên tục một cầu thang cao bằng tòa nhà 60 tầng, mỗi giờ, trong 138 giờ, không nghỉ trọn vẹn.

Thời gian hoàn thành ở Tor des Géants là thước đo độ bền, không phải thước đo tốc độ. Đó là lý do vì sao mọi so sánh trực tiếp với marathon đường phố đều trở nên vô nghĩa, và cũng là lý do vì sao khoảng cách gần 70 giờ so với nhà vô địch không thể được đọc như một thất bại. Nó chỉ ra một điều đơn giản: hai người Việt Nam nằm ở nhóm hoàn thành phía sau, nơi phần lớn vận động viên trên thế giới cũng đang ở đó.

So với giới hạn 150 giờ, Lưu Đức Toản về đích sớm 12 giờ 10 phút, còn Lê Thị Hằng về sớm 11 giờ 20 phút. Khoảng dư ấy nghe có vẻ an toàn, nhưng nếu chia nhỏ ra trên gần sáu ngày, mỗi ngày họ chỉ có chưa đầy hai giờ đệm. Một cơn đau dạ dày kéo dài, một lần lạc hướng trong sương, hay một giấc ngủ sâu quá hai tiếng, đều có thể ăn hết phần đệm ấy.

Điều đáng chú ý nằm ở chỗ khác. Lê Thị Hằng và Lưu Đức Toản về đích cách nhau đúng 50 phút sau 330 km đường núi. Ở cự ly marathon, khoảng cách 50 phút giữa hai vận động viên là một vực thẳm. Ở cự ly này, nó gần như là một cuộc đồng hành. Không có dữ liệu điểm chia để xác nhận, nhưng giả thuyết hai người chạy ăn ý với nhau trong phần lớn hành trình là hợp lý.

Hồ sơ thi đấu của cả hai cho thấy đây không phải một cú liều ngẫu nhiên. Lưu Đức Toản từng hoàn thành UTMB 100 km, Mantra 116 km, ULJU Trail 9 Peaks 100 km và Mt Fuji 100 km. Lê Thị Hằng từng chạy Prenn Trail 250 km, Son La Ultra Trail 100 km và VMM 100 km. Đây là những cột mốc được xây trong nhiều năm, không phải một quyết định bốc đồng trong vài tháng.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, trong đó có nhiều đêm thức trắng ở Sa Pa để xem VMM, tôi nhận ra một điều về cộng đồng ultra trail Việt Nam: nó tiến bộ không theo đường thẳng mà theo bậc thang. Người ta bắt đầu từ 42 km, nhảy lên 70 km, rồi 100 km, rồi có người dừng lại mãi ở đó. Việc cả Hằng và Toản vượt qua bậc 250 km trước khi bước vào Tor des Géants cho thấy họ đã tính toán lộ trình từ lâu.

Điều mà bảng kết quả không nói, và cũng là điều đáng để nói rõ: không có dữ liệu điểm chia, không có thông tin về số giờ ngủ, không có tuổi vận động viên, không có thông tin về chấn thương hay đội ngũ hỗ trợ. Nghĩa là chất lượng điều phối nhịp độ của họ hoàn toàn không thể đánh giá. Người ta chỉ biết họ bắt đầu và họ kết thúc. Khoảng giữa là một vùng tối, và mọi suy luận về nó chỉ nên được đọc như suy luận.

Những con số chỉ kể một nửa câu chuyện; nửa còn lại nằm ở đôi chân run rẩy trên thảm cỏ. Ở cự ly 330 km, nửa câu chuyện bị bỏ lại ấy chiếm phần lớn hơn thế.

Có một chi tiết kỹ thuật mà bản tin gốc nhắc tới nhưng ít người để ý: Tor des Géants không có chặng cố định và không có giờ nghỉ bắt buộc. Quy định này biến giải đấu thành một bài kiểm tra quản trị bản thân chứ không phải một bài kiểm tra thể lực đơn thuần. Người chạy phải tự quyết định thời điểm ngủ ngắn, thời điểm dừng ở trạm hỗ trợ, thời điểm uống thuốc, thời điểm từ chối lời đề nghị ngồi nghỉ của một người bạn đồng hành. Tất cả những quyết định ấy dồn lại thành một kết quả duy nhất trên bảng điện tử.

Đó là lý do vì sao một người Pháp gốc Việt trong nhóm ba người năm nay đã bỏ cuộc. Sống gần dãy Alps không đồng nghĩa với việc cơ thể đã thích nghi với độ cao 2.000 mét và cái lạnh ban đêm trên núi. Sự gần gũi về địa lý và sự sẵn sàng về sinh lý là hai câu chuyện khác nhau.

Đến đây thì cần nói về một góc nhìn phản trực giác. Cách đưa tin phổ biến ở Việt Nam xoay quanh chữ "chinh phục". Hai vận động viên chinh phục một trong những giải khắc nghiệt nhất thế giới. Cách đặt vấn đề ấy đúng về mặt sự kiện, nhưng nó vô tình tạo ra một nút thắt về kỳ vọng. Khi người đọc thấy tên hai người Việt Nam đặt cạnh tên nhà vô địch trong cùng một bản tin, trí não tự động xếp họ vào cùng một nhóm. Trong khi khoảng cách thực tế là gần 70 giờ, tương đương một ngày rưỡi chạy liên tục của một người đã về đích.

Ranh giới giữa "hoàn thành" và "tranh chấp thứ hạng" ở đây rất rộng. Hoàn thành Tor des Géants là một thành tích thật, và tỷ lệ 60% về đích là bằng chứng đủ mạnh để bảo vệ nhận định đó. Nhưng việc ghép hai người về đích ở nhóm giữa với hình ảnh nhà vô địch trong cùng một câu chuyện, mà không nêu bất kỳ thứ hạng nào, là một lựa chọn biên tập có chủ đích. Bản tin gốc không nói hai người Việt Nam xếp thứ bao nhiêu. Việc im lặng về thứ hạng là một tín hiệu.

Góc phản trực giác thứ hai liên quan tới an toàn. Trong khi mọi bản tin đều tập trung vào hành trình chạy, không có bản tin nào dành một dòng cho việc đường chạy có những đoạn vách đá không được cố định bằng dây bảo hiểm, hay cho tiền lệ năm 2026. Đây là một dạng khoảng trống thông tin có hậu quả. Khi một giải đấu có tỷ lệ bỏ cuộc 40% và một tiền lệ tử vong, việc đưa tin chỉ bằng ngôn ngữ truyền cảm hứng là một sự cân bằng sai.

Góc phản trực giác thứ ba liên quan tới bản chất của môn thể thao này. Ultra trail được gọi là môn thể thao cá nhân, nhưng khoảng cách 50 phút giữa một nữ và một nam vận động viên Việt Nam sau 330 km buộc người ta phải đặt lại câu hỏi đó. Ở những cự ly cực đoan, yếu tố quyết định thường là ai đi cùng ai, ai giữ nhịp cho ai lúc ba giờ sáng, ai là người nói câu "đứng dậy, còn 40 km nữa". Ranh giới giữa thi đấu cá nhân và đồng đội ngầm ở cự ly này mờ hơn nhiều so với hình dung thông thường.

Điểm phản trực giác cuối cùng, và có lẽ là điểm quan trọng nhất: câu chuyện đáng giá không phải hai người Việt Nam đã chạy được bao xa, mà là hệ sinh thái đã sản sinh ra họ. Hồ sơ của Hằng và Toản liệt kê một loạt giải trong nước và khu vực: Prenn Trail 250 km, Son La Ultra Trail 100 km, VMM 100 km, Mantra 116 km, ULJU Trail 9 Peaks 100 km. Đây là một lịch thi đấu có cấu trúc, không phải những cuộc chạy phong trào rời rạc. Một quốc gia chỉ có thể có những vận động viên hoàn thành Tor des Géants khi đã có những đường chạy 100 km và 250 km để họ tích lũy. Theo cách đọc của VangBong.vn Player Depth Index, độ sâu lực lượng của một quốc gia ở cự ly dài tỷ lệ thuận với số lượng giải nội địa được tổ chức đều đặn, chứ không tỷ lệ thuận với số vận động viên xuất sắc đơn lẻ.

Nhìn rộng ra khu vực, chiến thắng của Jia Ju Zhao ở nội dung nam năm nay là một tín hiệu đáng theo dõi. Đây không phải lần đầu một vận động viên châu Á lọt vào nhóm đầu của một giải ultra tầm cỡ, nhưng tần suất đang tăng lên. Đông Á đang tiến vào nhóm tinh hoa của ultra trail nhanh hơn so với độ sâu lực lượng mà họ công bố. Với Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, khoảng cách còn dài, nhưng hướng đi đã rõ.

Về mặt kinh tế, cần nói thẳng: không có tiền thưởng đáng kể ở nhóm hoàn thành phía sau. Chi phí di chuyển sang Italia, trang thiết bị, ăn ở, và nhiều tuần chuẩn bị đều do vận động viên tự lo hoặc tự xoay. Đây là mô hình nghiệp dư đỉnh cao, nơi động lực không đến từ hợp đồng. Hiểu được điều đó thì mới thấy vì sao một lần về đích có ý nghĩa khác với một lần về đích ở giải có tiền thưởng.

Sân vận động trống rỗng không thiếu trận đấu – nó thiếu linh hồn được vay mượn từ tiếng hò reo. Ở thung lũng Aosta, không có khán đài, và tiếng hò reo chỉ xuất hiện thành từng cụm nhỏ ở mỗi trạm hỗ trợ cách nhau 50 km. Người chạy phải tự tạo ra linh hồn ấy cho chính mình trong khoảng tối giữa các trạm.

Điều đó dẫn tới câu hỏi về việc nên theo dõi điều gì tiếp theo. Tín hiệu thứ nhất là tính lặp lại. Một lần về đích không tạo nên một đẳng cấp. Nếu hai năm nữa, Hằng hoặc Toản lại có mặt ở một giải ultra lớn ngoài khu vực, và lần này có thứ hạng rõ ràng trong nhóm một phần ba đầu, thì câu chuyện sẽ đổi bản chất. Tín hiệu thứ hai là sự phát triển của lịch thi đấu nội địa: số lượng giải 100 km trở lên được tổ chức đều đặn mỗi năm là chỉ báo trung thực hơn nhiều so với số lượng vận động viên nổi bật.

Tín hiệu thứ ba, và đáng lo hơn cả, là an toàn. Nếu ban tổ chức Tor des Géants thay đổi quy định về dây bảo hiểm trên các đoạn vách đá, hoặc điều chỉnh lộ trình, thì toàn bộ cách chuẩn bị của vận động viên sẽ phải thay đổi theo. Cho tới lúc đó, mọi bản tin về giải này nên đi kèm một dòng về bối cảnh nguy hiểm, thay vì chỉ có những câu trích dẫn đầy cảm xúc về việc vượt qua giới hạn.

Ở tuổi 42, tôi học được rằng mọi vận động viên đều là một nhà thơ không bao giờ xuất bản. Họ viết bằng thời gian, bằng những giờ đồng hồ không ai đọc, bằng những cú ngã không ai quay lại. Lê Thị Hằng và Lưu Đức Toản vừa viết xong một bài thơ dài 138 giờ ở thung lũng Aosta. Bài thơ ấy không có vần, không có khán giả, và phần lớn độc giả chỉ đọc được dòng cuối cùng.