Asiad 20, ngày 29 tháng 9: Sepak takraw tỏa sáng, điền kinh Việt Nam chạm trần châu lục

Ở làn chạy ngoài cùng, người chạy cuối của đội tiếp sức 4x400m nam Việt Nam gập người xuống sau vạch đích, hai tay chống lên đầu gối, thở như kéo từng mảnh không khí vào lồng ngực. Không ai chạy ra chúc mừng. Không có ống kính nào bám theo. Trên bảng điện tử của sân điền kinh ở Aichi, thứ hạng hiện lên gọn ghẽ, còn thời gian thì biến mất — thứ mà một người viết điền kinh như tôi tìm đỏ mắt trong bản tin sáng hôm sau cũng không thấy. Một trận chung kết 4x400m ở Á vận hội mà không có lấy một con số về thời gian chạy, với tôi, giống như một bản nhạc bị xóa hết nốt, chỉ còn lại cái tên bài hát. Điều duy nhất còn đọng lại là vị trí: đội nữ về thứ 5, đội nam về cuối. Và ở một góc khác của làng Asiad, tiếng reo của đội sepak takraw vang lên khiến người ta quên mất rằng cùng ngày hôm đó, đường chạy Việt Nam lặng im.

Ngày 29 tháng 9 tại Á vận hội lần thứ 20 ở Aichi – Nagoya, Nhật Bản, là một ngày mà đoàn thể thao Việt Nam sống trong hai tâm trạng. Ở bộ môn sepak takraw, đội tuyển giành huy chương vàng thuyết phục với tỷ số 15-8 và 15-4, được mô tả như một khởi đầu ấn tượng cho ngày thi đấu. Đó là tấm huy chương vàng tiếp theo trong chiến dịch huy chương của đoàn, nâng tổng thành tích lên 2 vàng, 1 bạc và 17 đồng — một bảng thành tích được thiết kế để nằm trong nhóm 20 đoàn dẫn đầu châu lục.

Mục tiêu của đoàn là 4 huy chương vàng. Với 2 vàng đã có trong tay, nghĩa là còn 2 vàng nữa phải tìm trong những ngày cuối. Và điều đáng chú ý nằm ở chỗ này: danh sách những bộ môn được ban huấn luyện và lãnh đoàn nhắc tới như những cửa còn lại chỉ gồm boxing, bắn súng và sepak takraw. Điền kinh không có tên trong danh sách ấy. Đây là một chi tiết kỹ thuật tưởng như nhỏ, nhưng với người theo dõi đường chạy gần ba mươi năm như tôi, nó nặng hơn mọi bảng thành tích. Một đoàn thể thao chỉ loại một bộ môn khỏi kế hoạch huy chương khi chính họ biết rằng không còn vận động viên nào đủ khả năng chạm tay vào huy chương nữa.

Trong ngày thi đấu đó, đoàn còn ra sân ở bóng chuyền, bóng chuyền bãi biển, kurash và nội dung 25m súng ngắn bắn nhanh. Lịch thi đấu dày, trải rộng nhiều bộ môn — dấu hiệu của một chiến lược dàn mỏng để nhặt đồng, nơi huy chương đến từ số lượng cửa tham dự hơn là từ một vài mũi nhọn thật sắc. Còn đường chạy, trong cùng ngày hôm ấy, chỉ mang về vài con số thứ hạng, không kèm lấy một dòng thời gian.

Những gì chúng ta biết về ngày thi đấu của điền kinh Việt Nam gói gọn trong ba dòng: Dương Thị Thảo xếp thứ 6 chung kết nhảy cao nữ; đội tiếp sức 4x400m nữ xếp thứ 5; đội tiếp sức 4x400m nam xếp cuối cùng trong chung kết. Không có thời gian chạy, không có độ cao vượt qua, không có chỉ số gió. Với một người làm nghề, đây là điều khó chịu nhất: bạn có thứ hạng nhưng bạn không có năng lực được đo.

Tôi luôn cho rằng thứ hạng chỉ nói được một nửa câu chuyện. Một vận động viên về thứ 5 ở Á vận hội này có thể chạy nhanh hơn người về thứ 3 ở một kỳ Á vận hội khác. Kỷ lục thế giới nhảy cao nữ vẫn là 2m09 của Stefka Kostadinova lập năm 2026, kỷ lục thế giới 4x400m nữ vẫn là 3 phút 15 giây 17 của đội tuyển Liên Xô lập năm 2026, và kỷ lục 4x400m nam là 2 phút 54 giây 29 của đội tuyển Mỹ lập từ năm 2026. Những con số đó là mốc tuyệt đối, được công nhận bởi Liên đoàn Điền kinh Thế giới. Nhưng thứ hạng ở Aichi là mốc tương đối, chỉ có nghĩa so với các đối thủ cùng ngày. Bỏ thời gian đi, và bạn đã bỏ đi phần lớn giá trị chẩn đoán của một kết quả.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận chung kết tiếp sức của tôi, có một quy luật khá bền: một đội lọt vào chung kết nhưng về cuối thường không thua vì tốc độ thuần túy. Họ thua vì cách trao gậy, vì thiếu chiều sâu ở chân chạy thứ ba, hoặc vì cả hai. Bốn người chạy 400m, ba lần trao gậy, mỗi lần chỉ được phép trong vùng 20 mét, cộng thêm 10 mét đà trước. Chỉ một tích tắc chần chừ ở vùng trao gậy cũng đủ biến một suất chung kết thành một suất chạy bù. Một đội về nhất và một đội về cuối ở cùng một trận chung kết có thể chỉ cách nhau vài giây, nhưng khoảng cách về hệ thống đào tạo thì tính bằng nhiều năm.

Điều đáng suy nghĩ nhất không nằm ở vị trí cuối cùng của đội nam, mà ở cơ cấu đội hình: một đội tiếp sức quốc gia vẫn phải dựa vào thế hệ cựu binh, khi phía sau họ chưa có ai đủ tầm thay thế. Bản tin nhắc tới đội tiếp sức với một loạt gương mặt được gọi là cựu binh: Nguyễn Thị Ngọc, Quách Thị Lan, Nguyễn Thị Hằng ở đội nữ; Tạ Ngọc Tưởng, Trần Nhật Hoàng ở đội nam. Tôi biết Quách Thị Lan từ rất lâu — cô là vận động viên 400m và 400m rào giàu thành tích nhất của Việt Nam trong nhiều năm. Việc một đội tiếp sức quốc gia vẫn đặt vào thế hệ ấy cho thấy một điều giản dị nhưng không dễ chịu: phía sau họ, chưa có ai đủ tầm để thay.

So sánh giữa hai đội tiếp sức trong cùng một ngày cũng đáng để ý. Đội nữ về thứ 5, đội nam về cuối. Có thể giải thích bằng năng lực nội tại, nhưng cũng có thể đọc theo một cách khác: ở châu Á, mặt bằng 4x400m nữ mỏng hơn nam, nên thứ hạng của đội nữ trông sáng sủa hơn. Đây là lợi thế tương đối của một bộ môn chưa đông đối thủ, chứ chưa phải một bước tiến tuyệt đối về năng lực.

Về nội dung nhảy cao của Dương Thị Thảo, vị trí thứ 6 ở chung kết châu lục là một kết quả đứng trong nhóm dự chung kết. Nhưng khi bản tin không ghi độ cao vượt qua, người đọc không thể biết cô dừng lại ở mức xà nào, hỏng ở lần nhảy thứ mấy, và mức xà ấy cách chuẩn huy chương bao xa. Một chung kết nhảy cao thường kéo dài qua nhiều mức xà, và câu chuyện thật của nó nằm ở chính những mức xà bị bỏ lỡ — chứ không nằm ở con số thứ hạng cuối cùng.

Quay lại với bức tranh toàn đoàn. Mục tiêu 4 huy chương vàng, 2 vàng đã có, và chỉ còn ba bộ môn được nhắc tên là boxing, bắn súng, sepak takraw. Nghĩa là toàn bộ áp lực còn lại dồn vào một nhóm hẹp. Trong nhóm ấy, sepak takraw nổi lên như môn xoay chuyển tình thế, bởi môn này có nhiều nội dung trao huy chương — đồng đội nam, đồng đội nữ, regu, đôi — nên chỉ cần một ngày thi đấu thuận lợi là có thể lấy về nhiều hơn một tấm vàng. Bắn súng là cửa có xác suất thấp hơn nhưng được đặt song song như một hi vọng dự phòng. Còn điền kinh, với 0 huy chương, không góp phần nào vào phép tính ấy.

Ở đây, tôi muốn nói ngược lại một chút so với cách đọc thông thường. Điều khiến tôi trăn trở nhất trong ngày 29 tháng 9 nằm ở một chỗ khác: việc điền kinh bị loại khỏi kế hoạch huy chương của chính đoàn mình. Một thất bại trên đường chạy là chuyện của một buổi chiều; còn việc một bộ môn biến mất khỏi danh sách hi vọng là chuyện của cả một chu kỳ đào tạo.

Cũng cần đọc kết quả đội nam một cách công bằng hơn. Đội lọt được vào chung kết, nghĩa là vẫn nằm trong nhóm 8 đội mạnh nhất châu lục. Nếu đọc kết quả này như một thảm họa, chúng ta đang tự đặt mình lên thang đo của những quốc gia có nền điền kinh hàng đầu châu Á, vốn luôn có người dự chung kết ở mọi cự ly. Còn nếu đọc nó như một điểm dữ liệu về vị trí thực của Việt Nam — nhóm dự chung kết nhưng chưa chạm huy chương — thì bức tranh rõ ràng hơn và cũng trung thực hơn.

Vấn đề của Việt Nam nằm ở một chỗ khác: một hệ thống đang sống bằng thế hệ cuối cùng của mình mà chưa có người kế nhiệm rõ ràng. Bóng đá, bơi lội hay điền kinh đều có chung một kiểu áp lực — khi một lứa tài năng đi qua, người ta mới nhận ra khoảng trống phía sau lớn đến mức nào. Ở điền kinh, khoảng trống ấy hiện ra trên bảng kết quả không phải bằng một cái tên vắng mặt, mà bằng tuổi trung bình của những người được chọn đi tiếp sức.

Tôi đã từng theo chân một vận động viên việt dã về thứ 9 tại một giải marathon ở Đà Nẵng, người giữ cuốn nhật ký chạy bộ hơn 1.800 trang trong suốt 5 năm. Anh không có huy chương trong ngày hôm đó. Nhưng chính những trang nhật ký ấy, chứ không phải thứ hạng, mới cho tôi thấy điều gì tạo nên một vận động viên — và điều gì sẽ làm nên một thế hệ kế tiếp. Với đội tuyển điền kinh Việt Nam ở Asiad lần này, chúng ta cũng đang thiếu đúng thứ tương tự: một cách nhìn đủ sâu vào phần chìm của tảng băng, gồm nhật ký tập luyện, dữ liệu chân chạy, cấu trúc trao gậy và độ tuổi trung bình của đội tuyển, trước khi đưa ra bất cứ kết luận nào.

Điền kinh và đời người giống nhau ở một điểm: ai cũng có vạch đích, nhưng ít ai chạy đúng đường. Với đoàn Việt Nam ở Asiad 20, vạch đích mang tên 4 huy chương vàng. Đường chạy mà điền kinh đang đi chưa dẫn tới đó, và điều đáng nói là ban lãnh đoàn đã biết điều này từ trước khi trận chung kết 4x400m được chạy.

Kỷ lục chỉ là cái bóng, con người mới là đường chạy. Những vận động viên về cuối ở Aichi hôm ấy rồi sẽ sớm bị quên, nhưng những gương mặt cựu binh trên đường chạy có thể còn là dấu chỉ cho vài năm tới. Nếu 4 huy chương vàng kia cuối cùng đạt được mà không cần đến một tấm huy chương điền kinh nào, liệu còn ai nhớ đặt câu hỏi về thế hệ kế tiếp? Có những vận động viên không bao giờ về đích, nhưng vẫn chạy mãi trong ký ức tôi.