Hồ sơ trắng giữa mùa giải: V.League tuyển trạch bằng trí nhớ hay bằng máy?

Sáng thứ Ba, sân tập phía đông Sài Gòn, 6 giờ 40. Sương còn đọng trên mép lưới khung thành phụ, huấn luyện viên thể lực xếp những chiếc áo bib theo đúng thứ tự màu, và trên khán đài bê tông nhỏ chỉ có bốn người: hai nhân viên truyền thông, một bảo vệ, và tôi. Trong tay tôi là tập hồ sơ mười hai trang vừa in ra từ phòng kỹ thuật. Trang đầu có tên cầu thủ, ngày sinh, vị trí, chân thuận. Từ trang thứ hai đến trang thứ mười hai trắng ở đúng những ô quan trọng nhất: số phút thi đấu, số lần chạm bóng trong vòng cấm, quãng đường chạy ở cường độ cao, số lần thu hồi bóng ở một phần ba sân đối phương, số đường chuyền xuyên tuyến thành công. Cả mười một trang đều lặp lại một dòng giống nhau: chưa có dữ liệu.

Huấn luyện viên trưởng đi ngang, liếc tập giấy, hỏi một câu rất đơn giản: cậu ta đá được ở tuyến này không. Tôi mất bốn giây để trả lời, và trong bốn giây đó tôi nhận ra một điều khó chịu: thứ tôi biết về cầu thủ này không nằm trong tập hồ sơ kia. Nó nằm trong cuốn sổ bìa da đã sờn, chín trận đấu, ba buổi tập, vài đoạn ghi vội về cách cậu ta xoay người khi nhận bóng quay lưng về khung thành. Tôi đọc cho ông ấy bốn dòng. Ông ấy gật đầu, ghi vào bảng chiến thuật, và mười phút sau cầu thủ đó có mặt trong đội hình đối kháng. Một quyết định chuyên môn được đưa ra, và nó được đưa ra bằng trí nhớ, không bằng hệ thống.

Đó là lúc tôi hiểu vấn đề của mùa giải thường niên này không nằm ở chỗ thiếu thiết bị. Nó nằm ở chỗ những gì thiết bị ghi được đang bốc hơi ngay sau tiếng còi kết thúc trận.

Mùa giải thường niên ở giải vô địch quốc gia kéo dài hơn hai mươi vòng, cộng thêm cúp quốc gia và vài trận giao hữu quốc tế. Mỗi trận, một CLB có thể sinh ra ba nguồn dữ liệu khác nhau: áo định vị GPS mà cầu thủ mặc trong hiệp một và hiệp hai, băng hình quay từ hai hoặc ba góc, và bảng thống kê sự kiện do nhà cung cấp dịch vụ gửi về sau trận. Ba nguồn đó, nếu được ghép lại, đủ để dựng chân dung một cầu thủ trong bốn mươi phút làm việc của một nhân viên phân tích. Vấn đề là ở phần lớn CLB, không ai có bốn mươi phút đó. Người quay video cũng là người chạy giấy, người nhập số liệu cũng là người lo trang fanpage. Đến vòng đấu thứ mười lăm, thư mục dữ liệu của mùa giải nằm rải rác ở ba chiếc máy tính xách tay cá nhân và một ổ cứng để trong ngăn kéo phòng truyền thông.

Nói cách khác, V.League không thiếu nguyên liệu. Giải thiếu một khâu trung gian: khâu biến nguyên liệu thành hồ sơ có thể tra cứu, đối chiếu và bàn giao. Khi một huấn luyện viên rời CLB, anh ta mang theo trí nhớ về cầu thủ. Khi một nhân viên phân tích nghỉ việc, anh ta mang theo mật khẩu thư mục. Khi một cầu thủ hết hạn hợp đồng, CLB ngồi vào bàn đàm phán với đúng tập hồ sơ mười hai trang mà tôi cầm sáng hôm đó.

Ở tầng châu lục, yêu cầu rõ ràng hơn nhiều. Hệ thống cấp phép CLB của AFC buộc mỗi đội muốn dự cúp châu lục phải nộp hồ sơ tài chính, hồ sơ cơ sở vật chất và hồ sơ vận hành theo mẫu. Một CLB không có dữ liệu nội bộ đủ sạch sẽ mất nhiều tuần để dựng lại, và đôi khi mất luôn suất dự. Những vụ việc như vậy hiếm khi lên mặt báo thể thao, vì chúng diễn ra trong phòng kế toán chứ không phải trên sân. Nhưng với người làm nghề như tôi, chúng đáng chú ý hơn một trận thua: chúng cho thấy khoảng cách giữa một đội bóng chơi tốt và một CLB được vận hành tử tế.

Người Đức gõ cửa một lần, tôi mở ra cả kho hồ sơ tuyển trạch chưa từng công bố. Năm đó, một tuyển trạch viên châu Âu nhờ tôi đánh giá một tiền vệ trung tâm người Việt. Anh ta xem đúng một trận, trận mà cầu thủ này nhận thẻ vàng từ phút thứ ba mươi và chơi dè dặt đến hết hiệp hai. Thiết bị GPS trên sân hôm ấy lỗi, đường chạy ghi nhận cao nhất 27 km/h. Anh ta kết luận tốc độ không đạt chuẩn châu Âu và rút khỏi một thương vụ trị giá 1,8 triệu euro. Tôi kiểm tra chéo ba nguồn: băng hình, dữ liệu của đối thủ, và một buổi đo trực tiếp ở sân tập. Tốc độ thực tế là 33 km/h. Bài viết sau đó đạt 1,2 triệu lượt đọc. Phần đáng nhớ của câu chuyện không phải lượt đọc, mà là chỗ sai nằm trong một tệp tin không ai kiểm tra lại.

Ba lớp lỗi, và lớp nào cũng bắt đầu từ những chỗ rất nhỏ.

Lớp thứ nhất thuộc về thiết bị, và nó là lớp dễ thấy nhất. Một chiếc áo GPS ghi sai nhịp lấy mẫu sẽ tạo ra một đường cong đẹp nhưng vô nghĩa. Một buổi tập có gió ngược sẽ làm quãng đường chạy cao hơn thực tế. Một cầu thủ quên sạc pin sẽ mất mười lăm phút giữa hiệp. Những lỗi này không ai cố ý, và cũng không ai ghi lại. Chúng biến mất cùng buổi tập, để lại một tệp tin trông rất chuyên nghiệp với đầy đủ biểu đồ. Tôi từng thấy một báo cáo ghi rằng một hậu vệ biên chạy 11,4 km trong trận, cao nhất đội, trong khi băng hình cho thấy anh ta bị thay ra ở phút thứ năm mươi tám. Tệp tin không sai về mặt kỹ thuật. Nó chỉ mô tả một người khác.

Lớp thứ hai là quy trình, và đây là chỗ tốn kém nhất. PPDA, tức số đường chuyền đối phương được phép trước mỗi hành động phòng ngự, là một chỉ số đẹp để nói về pressing. Nhưng nếu CLB không thống nhất được định nghĩa hành động phòng ngự giữa các trận, chỉ số đó sẽ trôi. Một trận ghi 9,2, trận sau ghi 13,8, và không ai biết phần chênh lệch đến từ chiến thuật hay đến từ cách nhập liệu. Điều tương tự xảy ra với bàn thắng kỳ vọng. Một cú sút từ rìa vòng cấm được tính 0,04 ở trận này và 0,09 ở trận khác chỉ vì người nhập chọn mô hình khác nhau. Khi dữ liệu không có chuẩn nội bộ, nó vẫn dùng được để kể chuyện, nhưng không dùng được để ra quyết định.

Lớp thứ ba là lưu trữ, và nó là lý do tập hồ sơ sáng thứ Ba trắng trơn. Một CLB có thể sở hữu dữ liệu của hai mươi sáu vòng đấu mà vẫn không trả lời được câu hỏi về một cầu thủ cụ thể, vì dữ liệu nằm ở dạng không tra cứu được. Tên tệp đặt theo ngày, không theo cầu thủ. Bản sao lưu nằm trong máy của người đã nghỉ việc. Bản gốc nằm trong hộp thư của nhà cung cấp dịch vụ, hết hạn sau mười hai tháng. Số hóa không làm tôi nhanh hơn, nhưng buộc tôi trung thực hơn với từng con số. Một kho dữ liệu không được lập chỉ mục thì không phải là kho dữ liệu; nó là một bãi để đồ.

Hệ quả thứ nhất là định giá sai. Khi CLB không có hồ sơ nội bộ về cầu thủ của chính mình, họ đàm phán gia hạn bằng cảm giác. Mức lương đưa ra dựa trên ký ức về trận hay nhất và nỗi sợ mất người, chứ không dựa trên đóng góp qua hai mươi vòng. Phí ký kết cho cầu thủ tự do là chỗ lộ rõ nhất. Khoản tiền đó không đi qua sổ chuyển nhượng, không xuất hiện trong báo cáo mà cơ quan quản lý giải đấu thường đối chiếu, và vì thế nó lách khỏi phần giám sát cốt lõi của các quy định cân bằng tài chính. Một CLB có thể trả cho cầu thủ tự do một khoản ký kết lớn hơn nhiều so với phí chuyển nhượng tiết kiệm được, và không có hồ sơ nào chứng minh khoản đó xứng đáng. Thiếu dữ liệu, phí ký kết trở thành vùng mờ có lợi cho người trả.

Hệ quả thứ hai nằm ở cửa ra. Một cầu thủ trẻ muốn sang J.League hoặc K.League cần một gói hồ sơ có số phút thi đấu, vị trí thi đấu và chỉ số thể lực được xác thực. CLB không có gói đó thì cầu thủ ra đi bằng lời giới thiệu, và lời giới thiệu không định giá được. Ở chiều ngược lại, hồ sơ nhập tịch theo Điều 5 đến Điều 8 của FIFA cần bằng chứng về thời gian cư trú và số trận được ghi nhận chính thức. Thiếu chứng cứ nội bộ, quá trình xác nhận kéo dài, và trong vài trường hợp cầu thủ mất luôn cửa sổ thi đấu tốt nhất của sự nghiệp.

Cách hiểu phổ biến bên ngoài là V.League thiếu dữ liệu. Điều đó sai ở phần quan trọng nhất. Giải có dữ liệu, thậm chí nhiều hơn mức một CLB trung bình có thể dùng hết. Thứ thiếu là quyền truy cập, trách nhiệm giải trình, và một người có nghĩa vụ bàn giao trước khi rời đi. Cũng có một cách hiểu sai thứ hai, ngược chiều: cho rằng nhiều dữ liệu hơn sẽ tự động tạo ra quyết định tốt hơn. Trong nhiều phòng thay đồ tôi từng ngồi, vấn đề lại là quá nhiều bảng biểu và quá ít người dịch chúng thành một câu mà cầu thủ hiểu được. Phòng thay đồ thì thầm; việc của tôi là ghi âm bằng trí nhớ, không phải bằng máy. Nhà phân tích giỏi là người biết bỏ chín mươi phần trăm số liệu mình có và giữ lại phần nói đúng về nhịp của đội.

Ở tầng giải đấu, nguồn lực dữ liệu phân bổ giống hệt nguồn lực tiền: tập trung ở vài CLB lớn, loang dần xuống nhóm giữa, và gần như biến mất ở nhóm cuối bảng. Câu chuyện cổ tích của một đội hạng dưới thăng hạng được truyền thông tiêu thụ trong hai tuần rồi bỏ đi, để lại một CLB không có hệ thống ghi chép nào cho mùa tiếp theo. Cải cách phân bổ nguồn lực thì vẫn chưa tới. Trong khi đó, khán đài vẫn theo dõi bằng cách riêng của họ. Tôi đã lập một cuộc khảo sát nhỏ trên fanpage, thu về hơn mười hai nghìn lượt tương tác, và điều đáng chú ý là người hâm mộ nhớ chi tiết chính xác hơn bảng thống kê của CLB: phút thứ bảy mươi ba, cầu thủ số 29 chạy chỗ nào, ai là người chuyền. Khán đài có thể trống, nhưng nhịp tim của một cộng đồng thì không bao giờ ngừng đập.

Tín hiệu nội bộ cần theo dõi trong ba vòng tới không phải là vị trí trên bảng xếp hạng, mà là việc CLB có bổ nhiệm một người chịu trách nhiệm lưu trữ dữ liệu hay không. Một chức danh nghe rất hành chính, nhưng nó quyết định giá trị của cầu thủ trong ba mùa tiếp theo. Ở tuổi 52, tôi vẫn giữ nhịp bằng đôi tai, thứ duy nhất chưa ai số hóa được. Nhưng đôi tai không thể bàn giao cho người kế nhiệm. Một cuốn sổ thì có thể, nếu ai đó chịu mở nó ra và gõ lại vào máy.