Ông Nguyễn Đức Thụy và 1.000 tỷ đồng mỗi năm: phần chìm của một bản kế hoạch

Tôi đọc bản chương trình của ông Nguyễn Đức Thụy gần hai giờ sáng, giờ Penang. Ngoài cửa sổ chỉ còn tiếng xe máy thưa dần và mùi cỏ ẩm của mùa mưa. Có một dòng khiến tôi phải kéo lại đọc lần thứ ba: từ năm 2027, bóng đá Việt Nam sẽ không nhận khoảng 80 tỷ đồng ngân sách nhà nước mỗi năm nữa. Dòng ấy nằm lẫn giữa những đoạn văn về xã hội hóa, không được nhắc lại trong phần trả lời phỏng vấn báo Dân trí, và gần như biến mất khỏi các tiêu đề. Trong toàn bộ văn bản, đó là cam kết duy nhất không thể rút lại.

Mười tám năm ngồi trên khán đài các giải trong nước dạy tôi một điều: người ta thường tranh cãi về phần nổi của một kế hoạch, còn phần chìm thì lặng lẽ quyết định số phận của nó. Phần nổi ở đây là 1.000 tỷ đồng. Phần chìm là 80 tỷ đồng bị trả lại ngân sách, và một câu hỏi kỹ thuật chưa ai trả lời: suất thi đấu của cầu thủ trẻ sẽ đến từ đâu.

Bối cảnh: một chương trình tài chính, không phải một bản báo cáo thành tích

Ông Nguyễn Đức Thụy là ứng viên chức Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Việt Nam cho nhiệm kỳ 2026–2030. Chương trình ông công bố đặt mục tiêu huy động 600 đến 1.000 tỷ đồng mỗi năm, tương đương khoảng 23,5 đến 39,2 triệu USD theo tỷ giá tham chiếu 25.500 đồng một USD, bắt đầu từ năm 2027, theo hướng xã hội hóa 100%. Năm nhóm nguồn thu được nêu tên: tài trợ xã hội hóa, doanh thu thương mại, nội dung số, dịch vụ bóng đá và các hoạt động kinh doanh khác. Các nhóm doanh nghiệp được nhắc tới đều là những tên quen thuộc của bóng đá Việt Nam: Vingroup gắn với Phạm Nhật Vượng, SHB gắn với Đỗ Quang Hiển, HAGL và THACO gắn với Đoàn Nguyên Đức, cùng ThaiGroup.

Phía chi được vẽ ra khá chi tiết: 3 tỷ đồng mỗi mùa cho từng câu lạc bộ V.League, 2 tỷ đồng cho mỗi câu lạc bộ Hạng Nhất, 2 tỷ đồng cho mỗi câu lạc bộ bóng đá nữ, 2 đến 3 tỷ đồng cho mỗi liên đoàn tỉnh thành đủ điều kiện, lương cán bộ liên đoàn tăng gấp hai đến ba lần, cộng thêm các khoản cho futsal, bóng đá bãi biển và bóng đá học đường. Về thể thức thi đấu, chương trình nêu khả năng mở rộng V.League từ 14 lên 16–18 đội và Hạng Nhất lên 18–20 đội, kèm ghi chú rằng đây mới là phương án nghiên cứu, chưa phải quyết định. Về quản trị, chương trình cam kết kiểm toán bởi một trong bốn hãng lớn và chịu sự giám sát của các tổ chức thành viên.

Đó là toàn bộ phần dữ kiện. Phần còn lại là số học, và số học không biết nể nang.

Chẩn đoán sắc hơn đơn thuốc

Điều đáng ghi nhận nhất trong chương trình nằm ở một câu chẩn đoán: cầu thủ Việt Nam được đào tạo nhiều năm nhưng thiếu phút thi đấu đúng vào lúc họ trưởng thành. Ai từng ngồi ở khán đài B một chiều tháng Bảy, nhìn một tiền vệ hai mươi tuổi khởi động bốn mươi phút rồi không được vào sân, đều biết câu ấy đúng. Tôi đã ngồi như thế nhiều lần, và lần nào cũng tự hỏi cậu ấy học được gì từ chín mươi phút trên băng ghế.

Nhưng chẩn đoán đúng chưa chắc đơn thuốc đúng: tăng số đội làm tăng tổng số phút, không tự động sinh ra phút thi đấu chất lượng cao cho cầu thủ dưới 23 tuổi. Nếu không có quy định đăng ký cầu thủ trẻ hoặc định mức phút cho cầu thủ đào tạo tại chỗ, một giải 18 đội chỉ hấp thụ thêm ngoại binh tầm trung và nội binh lớn tuổi. Suất ấy vẫn chảy về đúng chỗ cũ, chỉ khác là chảy nhiều hơn.

Bài toán 26, 30 và 34 vòng đấu

V.League hiện có 14 đội, đá vòng tròn hai lượt là 26 vòng. Với 16 đội, con số thành 30. Với 18 đội, thành 34. Chênh lệch tám vòng một mùa nghe nhỏ, nhưng nó cộng dồn vào một lịch đã kín: các cửa sổ FIFA, ASEAN Championship, SEA Games, đấu trường câu lạc bộ châu Á. Nếu đội hình không dày lên tương ứng, tám vòng thêm ấy không tạo thêm cơ hội — nó tạo thêm chấn thương, thêm phút cho đội một và thêm ghế dự bị cho cầu thủ trẻ.

Giải Thái Lan hiện có 16 đội, Indonesia 18, K League 1 của Hàn Quốc 12, J1 của Nhật 20. Quy mô 14 đội của Việt Nam nằm ở nhóm thấp của khu vực, và việc mở rộng là hướng đi hợp lý. Nhưng hợp lý về quy mô khác với hiệu quả về phát triển, và hai thứ ấy thường bị gộp làm một trong các bản kế hoạch.

Còn một ràng buộc ít được nhắc: từ 14 lên 16–18 đội đồng nghĩa phải có thêm hai đến bốn câu lạc bộ đáp ứng tiêu chuẩn cấp phép gắn với AFC — mặt sân, hệ thống đào tạo trẻ, báo cáo tài chính. Đó là ràng buộc về nguồn cung, không phải một quyết định hành chính. Chương trình đặt việc mở rộng lên trước, còn các bộ lọc về cấp phép, cơ sở vật chất và cân đối tài chính thì chưa xuất hiện ở bất kỳ dòng nào.

Khoảng trống lớn nhất nằm ở suất ngoại binh

Ông Thụy có nói thẳng về đánh đổi: ngoại binh tốt nâng chất lượng giải, nhưng nhiều ngoại binh bít đường cầu thủ Việt. Đây là quyết định kỹ thuật hệ trọng nhất trong toàn bộ chương trình, và nó được để trống. Không có cơ chế hạn ngạch, không có quy định theo độ tuổi, không có lộ trình chuyển tiếp. Một chương trình dám nêu con số 1.000 tỷ đồng lại không nêu nổi một con số quan trọng hơn: mỗi câu lạc bộ được đăng ký bao nhiêu ngoại binh, và bao nhiêu trong số đó được phép cùng lúc có mặt trên sân.

Tôi không tin vào những bản kế hoạch chỉ có phần thu. Nhưng tôi cũng không tin rằng thiếu một dòng là thiếu tất cả. Vấn đề nằm ở chỗ dòng bị bỏ trống kia lại chính là dòng quyết định.

Ba tỷ đồng trợ cấp: một tháng lương, không phải một cuộc cải cách

Khoản 3 tỷ đồng mỗi mùa cho một câu lạc bộ V.League, quy đổi khoảng 118.000 USD, tương đương 3 đến 7% ngân sách thường niên của một câu lạc bộ tầm trung — mức ngân sách phổ biến ở Việt Nam thường được nhắc trong khoảng 40 đến 200 tỷ đồng, con số cần kiểm chứng thêm. Nói cách khác, khoản trợ cấp ấy xấp xỉ một tháng quỹ lương. Nó không đủ xây một học viện, không đủ thuê một chuyên gia thể lực, và cũng không đủ giữ chân một cầu thủ trước lời đề nghị từ giải khác. Chức năng thật của nó mang tính chính trị và biểu tượng: ghi nhận, tạo nhóm lợi ích, tạo sự phụ thuộc. Điều đó không xấu. Nhưng phải gọi đúng tên.

Nguồn thu: mắt xích yếu nhất nằm ở bản quyền

Trong năm nhóm nguồn thu, nội dung số và dịch vụ bóng đá là hai chân yếu nhất. Ở Việt Nam, hai nhóm này bị chặn bởi việc bản quyền bị chia tách giữa Liên đoàn, bên nắm đội tuyển quốc gia, và VPF, bên nắm V.League. Thêm vào đó là nạn phát lậu và một thói quen xem miễn phí đã ăn sâu nhiều thế hệ. Chương trình nêu tên các nguồn thu ấy nhưng không gắn với cơ chế nào để khai thác chúng.

Mỗi bản hợp đồng là một lời hứa, nhưng bóng đá chưa bao giờ giữ lời. Các doanh nghiệp lớn của Việt Nam thường thích tài trợ có tên gắn với dự án nhìn thấy được — tên sân, áo đội tuyển, tên giải — hơn là rót tiền mặt không ràng buộc vào một liên đoàn. Nếu điều đó lặp lại, số tiền huy động được sẽ nghiêng về quỹ bị giới hạn mục đích, và quỹ bị giới hạn mục đích thì không dùng để trả trợ cấp câu lạc bộ.

Mục tiêu 600 đến 1.000 tỷ đồng là bước nhảy gấp hai đến năm lần, trong khi chương trình không công bố doanh thu hiện tại, không công bố đường ống đã ký, không công bố cơ cấu phân chia với VPF. Một bản kế hoạch đáng tin sẽ ghi rõ: doanh thu hiện tại, doanh thu đã cam kết, đường ống, rồi mới đến các nhóm mới. Khoảng cách 67% giữa hai đầu mục tiêu là một con số quá rộng cho một văn bản được mô tả là sẽ cụ thể hóa bằng kế hoạch tài chính.

Bài toán chi trước khi tiêu

Cộng các cam kết theo giả định trung tâm: 16 câu lạc bộ V.League nhân 3 tỷ là 48 tỷ; 18 đến 20 câu lạc bộ Hạng Nhất nhân 2 tỷ là 36 đến 40 tỷ; 7 đến 8 câu lạc bộ nữ nhân 2 tỷ là 14 đến 16 tỷ; 20 liên đoàn tỉnh thành trong tổng số 63 nhân 2 đến 3 tỷ là 40 đến 60 tỷ; lương cán bộ tăng gấp hai đến ba lần, ước 15 đến 50 tỷ; futsal, bóng đá bãi biển và bóng đá học đường 10 đến 30 tỷ. Tổng cam kết rơi vào khoảng 165 đến 250 tỷ đồng.

Cộng thêm 80 tỷ đồng phải tự bù khi trả lại ngân sách, tổng chi đã cam kết trước là khoảng 245 đến 330 tỷ đồng. Đặt cạnh mục tiêu, phần đã cam kết chiếm 41 đến 55% nếu liên đoàn chỉ huy động được 600 tỷ đồng, và 25 đến 33% nếu đạt 1.000 tỷ đồng. Một phần tư đến một nửa mục tiêu biến mất trước khi đồng nào chạm tới mặt cỏ, y học thể thao, học viện trẻ hay việc đăng cai giải quốc tế.

Có một thứ bóng đá diễn ra sau khi đèn sân vận động tắt. Nó gồm những bảng tính, những cuộc họp kín và những dòng ngân sách bị chuyển từ mục này sang mục khác. Người hâm mộ không nhìn thấy nó, nhưng nó quyết định ai sẽ được đá vào mùa sau.

Động cơ thật có thể nằm ở 63 liên đoàn tỉnh thành

Khoản 2 đến 3 tỷ đồng cho mỗi liên đoàn tỉnh thành đủ điều kiện là dòng ít được bình luận nhất và có thể là dòng quan trọng nhất về mặt chính trị. Các liên đoàn tỉnh thành là một khối bỏ phiếu lớn và có tổ chức trong Đại hội Liên đoàn. Một lời hứa trợ cấp hằng năm cho hai mươi đơn vị trong số sáu mươi ba đơn vị tạo ra cả sự ghi nhận lẫn động lực phấn đấu — và cả một cơ chế phụ thuộc. Đọc cùng lúc với việc mở rộng Hạng Nhất lên 18–20 đội, bức tranh hiện ra khá rõ: các câu lạc bộ hạng dưới vừa được một giải lớn hơn, vừa được một khoản tiền hằng năm.

Đó là cách một chương trình tài chính trở thành một chương trình bầu cử, và cũng là lý do tôi không đọc bản kế hoạch này như một bản dự toán mà như một bản liên minh.

Rủi ro chu kỳ: xã hội hóa 100% là thiết kế thuận chu kỳ

Bỏ hoàn toàn ngân sách nhà nước nghĩa là bỏ luôn tấm đệm chống chu kỳ, đúng vào lúc giá trị thương mại của bóng đá Việt Nam nhạy cảm nhất với kết quả đội tuyển. Một chiến dịch vòng loại thất bại có thể đẩy gia hạn hợp đồng tài trợ lùi cả một chu kỳ. Khi ấy, khoản 80 tỷ đồng đã chuyển sang các môn thể thao hướng tới huy chương Olympic và ASIAD sẽ gần như không thể đòi lại. Một sự phụ thuộc mềm biến thành một cam kết cứng.

Người giữ cỏ của sân vận động 87.000 chỗ ngồi chưa một lần xem trận đấu từ ghế VIP. Anh ta biết rõ nhất điều mà các bản kế hoạch hay quên: cỏ không tự xanh vì có người hứa tưới.

Điểm sáng hiếm hoi

Cam kết kiểm toán bởi một trong bốn hãng lớn, kèm giám sát của các tổ chức thành viên, là phần vượt chuẩn khu vực và là yếu tố mạnh nhất của chương trình. Hầu hết liên đoàn Đông Nam Á công bố ít hơn thế rất nhiều. Nếu phần này được thực thi đúng, nó có thể tạo ra một tiền lệ quan trọng hơn mọi con số huy động.

Điều cần hỏi trước khi bỏ phiếu

Một chương trình tài chính hay được đo bằng phần chi tiêu, không bằng phần hứa. Câu hỏi không phải là liên đoàn có huy động được 1.000 tỷ đồng hay không. Câu hỏi là: đến mùa 2028, một tiền vệ hai mươi tuổi đã tập sáu năm sẽ có bao nhiêu phút thi đấu ở V.League? Nếu bản kế hoạch không trả lời được con số ấy, thì mọi con số khác chỉ là trang trí.

Năm 34 tuổi, tôi bắt đầu tin rằng thứ đáng viết về không phải số tiền một nền bóng đá hứa huy động, mà là chỗ nó dám ghi một con số không thể giấu — số phút của một cầu thủ trẻ, được kiểm tra vào cuối mùa, công bố công khai, và không thể xóa khỏi biên bản.