Asiad 20 khép lại: Điền kinh Việt Nam và vết trũng trên bảng tổng sắp huy chương

Đêm bế mạc Asiad 20 tại Aichi-Nagoya (Nhật Bản), tôi ngồi lại một mình trong phòng thu nhỏ ở Sài Gòn. Màn hình còn sáng khi Hội đồng Olympic châu Á (OCA) công bố vận động viên xuất sắc nhất đại hội: mỗi người 25.000 USD, xét trên huy chương vàng cùng kỷ lục thế giới, kỷ lục châu Á hoặc kỷ lục đại hội. Không một gương mặt Việt Nam nào trong danh sách. Thứ khiến tôi ngồi lâu không phải tấm huy chương còn thiếu, mà là một dòng chữ trong bản kế hoạch trước giải: điền kinh nằm trong bảy môn được kỳ vọng vàng, bên cạnh bắn súng, sepak takraw, rowing, karate, taekwondo và esports. Bảy môn, bốn tấm vàng mục tiêu, để rồi chỉ hai môn gánh nổi trọng trách. Người ta thấy một tấm bảng tổng sắp; tôi thấy những số phận đang chạy trên đường đua mà không ai gọi tên.

Đoàn thể thao Việt Nam đến Aichi-Nagoya với 348 vận động viên, đặt mục tiêu bốn huy chương vàng. Con số ấy, theo nhiều người trong giới, vốn đã khá khiêm tốn so với quy mô lực lượng. Khi đại hội khép lại sau hai tuần tranh tài, đoàn về nước với ba huy chương vàng, ba bạc và mười chín đồng, xếp thứ 19 trên bảng tổng sắp. Hai môn mang vàng về là sepak takraw và karate — cũng chính là hai môn từng gánh trách nhiệm này ở kỳ đại hội trước. Ở phía đối diện, Trung Quốc thống trị với 169 huy chương vàng, 89 bạc và 83 đồng.

Với người theo dõi điền kinh suốt gần nửa thế kỷ như tôi, khoảng trống này không bất ngờ nhưng vẫn nhức nhối. Điền kinh là môn có tổng số huy chương lớn nhất trong hệ thống Olympic và Asiad. Đó cũng là nơi tập trung phần lớn các kỷ lục — thứ mà tiêu chí bình chọn của OCA hướng tới. Nếu điền kinh không tạo ra vàng, cánh cửa bước vào nhóm vận động viên xuất sắc nhất đại hội gần như khép lại với bất kỳ đoàn nào.

Điều đáng nói nằm ở cấu trúc. Trong bảy môn được kỳ vọng vàng, điền kinh và rowing là hai môn có tính chu kỳ luyện tập dài, đòi hỏi đầu tư hạ tầng và đội ngũ huấn luyện chuyên sâu. Bắn súng và karate lại có đặc điểm "ăn nhau ở một khoảnh khắc" — một vận động viên đạt phong độ đỉnh cao trong một buổi thi đấu có thể mang về vàng. Khi đoàn dồn nguồn lực vào nhóm thứ hai, ta được mùa ở nhóm thứ hai và mất mùa ở nhóm thứ nhất. Việc vàng hai kỳ liên tiếp đến từ đúng hai môn, trong khi nhóm môn phát triển không sinh vàng, cho thấy một nền tảng huy chương hẹp chứ không phải một chương trình thể thao toàn diện. Đây không phải suy đoán cảm tính; đó là hệ quả trực tiếp của cách phân bổ.

Nhìn sang Trung Quốc, sự tương phản nằm ở độ phủ. 169 huy chương vàng trải khắp các môn, trong đó điền kinh và bơi lội đóng góp phần lớn. Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ cũng xây dựng thế mạnh điền kinh như một trụ cột. Việt Nam, với ba vàng và mười chín đồng, cho thấy một mẫu hình khác hẳn: nhiều lần chạm tới rìa bục, hiếm khi chuyển hóa thành vàng. Mười chín đồng là con số đáng ghi nhận, nhưng nó cũng nói lên rằng đoàn thi đấu đủ nhiều trận chung kết, đủ nhiều lần vào top ba, mà thiếu một bước nhảy cuối cùng.

Tôi từng dành ba tháng thuyết phục tiền đạo Huỳnh Như ngồi xuống trước micro, và bài học tôi rút ra không nằm ở tấm huy chương nào. Cô ấy kể về tuổi thơ bán vé số để mua giày. Sân cỏ dạy tôi rằng: có những bài học không bao giờ bị từ chối. Điền kinh Việt Nam hôm nay cũng vậy — những vận động viên vẫn ra đường đua, vẫn chạy, vẫn nhảy, dù bục vàng chưa gọi tên. Mỗi lần họ chạm vạch đích, một định kiến vỡ ra. Vấn đề không phải họ thiếu nỗ lực, mà là hệ thống nuôi dưỡng họ chưa đủ dày.

Ở đây, cách đặt vấn đề thông thường dễ dẫn ta lạc hướng. Người ta nói mục tiêu bốn vàng "khiêm tốn mà vẫn không đạt", rồi quy tất cả cho việc chuẩn bị yếu. Nhưng nếu nhìn vào cơ chế bình chọn của OCA, ta thấy một logic khác: giải thưởng 25.000 USD cho vận động viên xuất sắc nhất được thiết kế quanh kỷ lục, và kỷ lục thì gần như luôn sinh ra ở điền kinh và bơi lội. Nghĩa là giá trị truyền thông của một đoàn không tỉ lệ với số huy chương, mà tỉ lệ với việc đoàn đó có chạm được vào nhóm môn "đẻ kỷ lục" hay không. Một tấm huy chương vàng điền kinh có giá trị biểu tượng cao hơn nhiều lần một tấm vàng ở môn ít người theo dõi.

Vấn đề của Việt Nam, vì thế, không chỉ là thiếu vàng. Đó là việc nguồn lực bị dồn vào nơi cho kết quả nhanh và rẻ, thay vì nơi tạo ra giá trị bền vững. Nhà tài trợ và cơ quan quản lý nhìn vào bảng tổng sắp để quyết định phân bổ — một vòng lặp khiến môn phát triển mãi thiếu đầu tư, mà thiếu đầu tư thì mãi không có vàng. Cần một cuộc kiểm toán công bằng: ai đang được lợi từ mồ hôi của các vận động viên, và ai đang trả giá cho sự thiếu kiên nhẫn của hệ thống?

Đại hội khép lại, nhưng câu chuyện của điền kinh Việt Nam chỉ mới bắt đầu một chu kỳ mới. Tôi già rồi, nhưng mỗi lần thấy một vận động viên trẻ bước ra đường chạy, tôi lại thấy mình trẻ lại. Điều cần bây giờ không phải một lời hứa về huy chương, mà là một cam kết đầu tư đủ dài để thế hệ tiếp theo không phải bán vé số mua giày. Khi nào điền kinh được đối xử như một trụ cột chứ không phải một mục tiêu điểm, khi đó bảng tổng sắp mới bắt đầu kể câu chuyện thật.